ΠΡΟΣΦΑΤΑ

Παραμύθι: Ένα ταξίδι των μεγάλων προς την κατάκτηση της κάθαρσης

Monday, January 7, 2019
Κάτω από το ασφαλές πάπλωμα του παιδικού μας κρεβατιού, λίγο πριν αποκοιμηθούμε ευτυχισμένα, στο τραπέζι της κουζίνας για να αποτελειώσουμε το φαί μας, στις βόλτες για να «κάτσουμε φρόνιμα», είτε από την παραστατική φωνή της γιαγιάς, είτε από τη γλυκιά χροιά της μαμάς, όλοι μας μεγαλώσαμε με παραμύθια.

Τα παραμύθια ήταν τα πρώτα μας λεκτικά παιχνίδια, πάντα αστείρευτα, άτρωτα και γυαλιστερά.


Δεν βαρεθήκαμε στιγμή, δεν μαρτυρήσαμε το χιλιοειπωμένο τέλος, δεν χάσαμε το ενδιαφέρον μας ακούγοντας ξανά και ξανά την ίδια ιστορία. 

Πάντα κάτι καινούριο προστίθετο εκεί, είτε ένα παράξενο σοκάκι, ή ένας πελώριος δράκος. Και σήμερα, μεγάλοι καθώς είμαστε, αλήθεια τα λαχταράμε ακόμα. Διότι τα παραμύθια «δεν φτιάχτηκαν για να αποκοιμίζουν τους μικρούς, αλλά για να αφυπνίζουν τους μεγάλους»!*

* φράση του Δ. Προύσαλη, αφηγητή, ερευνητή και αναλυτή του λαϊκού παραμυθιού από το 1999

Παραμύθι, μύθος ή παράδοση;

Οι αδελφοί Grimm (Jacob και Wilhelm), δύο από τους δημοφιλέστερους συλλέκτες παραδοσιακών παραμυθιών, τα είχαν χαρακτηρίσει ως θραύσματα στο σανίδι των μύθων. 

Μάλιστα είχαν κάνει λόγο για «εκπεπτωκότες μύθους που μπορούν να γίνουν κατανοητοί μόνο μέσα από μια κατάλληλη ερμηνεία των μύθων από τους οποίους προήλθαν».

Το παραμύθι είναι απόσταγμα λαϊκής σοφίας, παιδείας και βιωμάτων, το οποίο  επιτρέπει τη συνύπαρξη και κατ’επέκταση την αλληλεπίδραση φυσικών και υπερφυσικών στοιχείων. 

Ο ορισμός του παραμυθιού έχει παρεξηγηθεί από πολλούς ανά τα χρόνια. Εάν μελετήσουμε ετυμολογικά τη λέξη, αποκτούμε απευθείας ενδιαφέροντα ευρήματα: παρά (κοντά) + μύθος. 

Η διαφορά του από το μύθο είναι ότι δεν αποσκοπεί μονοδιάστατα σε μια συγκεκριμένη ηθική διδασκαλία, αλλά αφήνει χώρο στο κοινό του να διαμορφώσει τη δική του προσωπική κρίση και στάση ζωής – αφήνει τη φαντασία ελεύθερη να πλάσει την εικόνα, παρέχοντας μια ελευθερία δίχως όρια. 

Επίσης, δεν αποτελεί παράδοση, καθώς η τελευταία αναφέρεται σε συγκεκριμένα γεγονότα, πρόσωπα, ή τόπους, που ο λαός  πιστεύει ως αληθινά.

Αθώο, όπως ένα παραμύθι; Ξανασκεφτείτε το!

Οι ιστορίες αυτές που επιβίωσαν από στόμα σε στόμα για χιλιάδες χρόνια, άλλοτε εμπλουτισμένες, άλλοτε φτωχότερες, κρύβουν πάντα στο τέλος μια ισχυρή νοηματοδότηση στην τροπή των γεγονότων. 

Μπορεί οι ήρωες να φαντάζουν άκακοι, πίσω από τις μάσκες ζώων, δέντρων ή στοιχείων της φύσης, αναμφισβήτητα όμως δίνουν στη φράση «τα φαινόμενα απατούν» μια ισχυρή δόση αλήθειας.

Στον κόσμο των παραμυθιών όλα είναι δυνατά – δεν κρύβεται εκεί όμως ο κίνδυνος, αλλά στην ίδια την ελευθερία που συνεπάγεται αυτό. Τα όρια σπάνε, το υπερφυσικό και παράλογο αποκτούν ύλη, με πουλιά που έχουν ανθρώπινη λαλιά ή κακόκεφους αγέρες. Και πίσω από κάθε χαρακτήρα κρύβεται και ένας συμβολισμός.

Το παραμύθι υπήρξε εξαρχής ένα μέσο εκπαίδευσης και κοινωνικοποίησης του παιδιού για τη μετέπειτα ζωή του. Με κάθε ιστορία δεχόταν ασυνείδητα μια διδαχή μηνυμάτων ζωής ως εν δυνάμει ενήλικος. 

Μέσω των αυτόματων μηχανισμών της ταύτισης, της προβολής, της μετάθεσης, το παιδί μαθαίνει πώς ανταμείβεται ο καλός ρόλος, τι παθαίνει ο κακός, τι εστί δικαιοσύνη, τι διεκδίκηση του ορθού κτλ.:

Ο ρόλος του Βασιλιά, παραπέμπει στην αυτονομία, την άνεση και την καλή ζωή. Παροτρύνει το κοινό του να στοχεύσει σε ατομικό κοινωνικό κύρος. Ο βασιλιάς παρουσιάζεται ως ισχυρός άνδρας ικανοποιώντας τη φήμη της φύσης του (ανήρ = δύναμη).

Ο ρόλος του κακού, είτε είναι δράκος, είτε λύκος, συμβολίζει τα ζωώδη ένστικτά μας και ταυτίζεται με αρνητικές κοινωνικές επιρροές που καταφεύγουν στο ψέμα, στη δολιότητα, στην απληστία, στην απειλή γενικότερα. 

Στην πλειοψηφία των παραμυθιών, τέτοιοι χαρακτήρες θανατώνονται ή τιμωρούνται, παραδειγματίζοντας αναλόγως το κοινό: αποτροπή ύπουλων συμπεριφορών, επιβράβευση ήθους και παιδείας.

Ο ρόλος των γάμων, που κυριαρχούν σχεδόν σε κάθε τέλος ιστορίας, συμβολίζει την απεξάρτηση από τα παιδικά δεσμά. Οι γάμοι στα παραμύθια λειτουργούν ως σπρώξιμο στη δημιουργία νέας ζωής, με το κατάλληλο ταίρι, προς ανεξαρτητοποίηση από την περίοδο της γαλουχίας.

Ο ρόλος του αδύναμου, που εξελίσσεται σε δυνατό και άτρωτο, αποτελεί μια διδαχή επιμονής στους στόχους, στις σωστές επιλογές και στη μη παραίτηση. Σε όλες τις ιστορίες επικρατεί στο τέλος η δικαίωση του αδικημένου, η ανύψωση του καταπονημένου, η ανάδειξη του αρχικά ασήμαντου αλλά αληθινού. 

Προκαλώντας την κάθαρση και τη λύτρωση τέτοιων χαρακτήρων, επιτυγχάνεται η αποκατάσταση της τάξης, η επικράτηση του καλού και η κατάκτηση του δρόμου προς την ευτυχία («και ζήσαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα»).

Μια αληθινή ανθρώπινη ανάγκη!

Ο Φρόυντ έλεγε πως «το παραμύθι και τα όνειρα είναι πλασμένα από το ίδιο υλικό». Ο άνθρωπος δεν μπορεί να ζήσει χωρίς ιστορίες – ίσως και απλά να μη θέλει. 

Οι ιστορίες μας ταξιδεύουν σε κόσμους δικούς μας δίχως όρια, με ισχυρή νοηματοδότηση. Μας φέρνουν πιο κοντά σε μια αλήθεια που φοβόμαστε να δούμε.

Σε μια εποχή που η επιφάνεια επικρατεί με φθηνό περιτύλιγμα και απουσία νοήματος, έχουμε ανάγκη περισσότερο από ποτέ από το ρομαντισμό του φλερτ με την αλήθεια.

Επιζητούμε ασυνείδητα μια ασφάλεια να περπατήσουμε σε «επικίνδυνους» δρόμους, με το παραμύθι να αποτελεί έναν κλασικό οδηγό μύησης στη ζωή από τα παιδικά μας ήσυχα χρόνια. 

Η κάθε ιστορία μας βεβαιώνει πως αν επιμείνεις θα βρεις τη δικαίωσή σου, οπότε σχεδόν μας απαγορεύει να έχουμε οποιαδήποτε παθητική στάση ακόμα και στις ίδιες μας τις σκέψεις μας.

Κλείνοντας, αναφέρω τη φράση του λαού «υπάρχει η δική σου αλήθεια, η δική μου και η αλήθεια». Κανένα παραμύθι δεν έχει happy ending, έχει απλά ένα βατήρα προς τη μύηση του καθένα μας στην προσωπική αλήθεια, την ολοκλήρωση, την κάθαρση…

Φωτό από: operagasm.com

tsemperlidou.gr

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.